BİR YESEVÎ, BİR MEVLÂNÂ, BİR HACI BEKTAŞ NEDEN YETİŞMİYOR?

Binali EFE

İslam dünyası bir zamanlar yalnızca dinî düşüncenin değil; felsefenin, matematiğin, tıbbın, astronominin, edebiyatın ve tasavvufun da önemli merkezlerinden biriydi.

Özellikle Anadolu ve Türk-İslam düşünce dünyasının verimli yüzyıllarında bir Hoca Ahmet Yesevî yetişti, bir Mevlânâ yetişti, bir Hacı Bektaş Veli, bir Yunus Emre çıktı. Sonraki dönemlerde Nesimî, Fuzûlî, Pir Sultan Abdal gibi nice büyük düşünce ve gönül insanı insanlığa seslendi.

Aradan yüzlerce yıl geçti.

Bugün nüfusumuz o dönemlerin onlarca katı. Binlerce üniversitemiz, milyonlarca öğrencimiz, akademisyenlerimiz, televizyonlarımız, internetimiz, teknolojimiz var.

Peki neden yeni bir Yesevî, bir Mevlânâ, bir Hacı Bektaş, bir Yunus yetiştiremiyoruz?

Bence bu sorunun üzerinde cesaretle düşünmek zorundayız.

Çünkü İslam dünyasının en büyük kırılmalarından biri, dinin giderek siyasetin hizmetine sokulmasıdır.

Din, insanın ahlakını ve vicdanını geliştirmek yerine iktidar mücadelesinin aracı hâline getirildiğinde düşünce özgürlüğü daralır. Soru soran insan kuşkuyla karşılanır, farklı düşünen dışlanır, eleştiren susturulur.

Oysa ilim ve bilim emirle gelişmez.

Bilim soru ister.

Felsefe kuşku ister.

Düşünce özgürlük ister.

Sanat hayal gücü ister.

Bunların olmadığı yerde ezber çoğalır ama düşünür yetişmez.

İslam’ın ilk büyük düşünce ve bilim dönemlerinde insanlar yalnızca dinî metinleri okumuyordu. Matematikle, tıpla, astronomiyle, felsefeyle ilgileniyor; eski uygarlıkların eserlerini tercüme ediyor, tartışıyor ve üzerine yeni düşünceler koyuyorlardı.

Sonra birçok İslam toplumunda din ile siyasi iktidar birbirine fazlasıyla yaklaştı. Devletin doğrusu dinin doğrusu, yöneticinin yorumu toplumun doğrusu gibi sunulmaya başlandı.

İşte asıl tehlike burada başladı.

Çünkü siyasal İslam’ın önceliği çoğu zaman özgür birey yetiştirmek değil, kendisine itaat eden toplum oluşturmaktır.

İtaatin kutsallaştırıldığı yerde sorgulama zayıflar.

Sorgulamanın zayıfladığı yerde bilim geriler.

Bilimin gerilediği yerde de toplum başka ülkelerin ürettiği teknolojiyi satın alan, fakat aynı ölçüde bilgi üretemeyen bir yapıya dönüşür.

Bugün İslam coğrafyasının büyük bölümünde acı biçimde gördüğümüz sorunlardan biri budur.

Milyonlarca insan din adına konuşuyor; fakat dünyaya yön veren kaç bilim insanımız var?

Binlerce dinî kurumumuz var; ama insanlığa yeni bir felsefi ufuk açan kaç düşünürümüz var?

Her yerde yüksek sesle inanç konuşuluyor; fakat aynı güçle bilim, sanat, özgür düşünce, vicdan ve ahlak konuşuluyor mu?

Asıl sorulması gereken budur.

Bir Hacı Bektaş Veli’nin yüzyıllar önce söylediği “İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır” anlayışına bugün her zamankinden daha fazla ihtiyacımız var.

Yine Yunus’un insan sevgisine, Mevlânâ’nın hoşgörüsüne, Yesevî’nin bilgeliğine ihtiyacımız var.

Ama onların isimlerini meydanlara, üniversitelere ve kültür merkezlerine vermek yetmez.

Onların düşünce cesaretini yaşatmak gerekir.

Çocuklarımıza ne düşüneceklerini değil, nasıl düşüneceklerini öğretmeliyiz.

Dini siyasetin elinden, bilimi dogmanın baskısından, üniversiteleri korkudan kurtarmadığımız sürece yeni Yesevîler, Mevlânâlar, Hacı Bektaşlar, Yunuslar yetişmesini beklemek hayal olur.

Çünkü büyük düşünürleri büyük binalar değil, özgür düşüncenin hâkim olduğu toplumlar yetiştirir.

İslam dünyasının yeniden ayağa kalkmasının yolu daha fazla siyasal dinden değil; daha fazla ilimden, bilimden, felsefeden, sanattan, özgür düşünceden ve insan sevgisinden geçmektedir.

Belki de yüzyıllardır aradığımız cevap tam burada yatıyor:

Dini iktidarın aracı olmaktan çıkarıp yeniden ahlakın ve vicdanın alanına bıraktığımız gün, ilmin ve bilimin kapıları da yeniden sonuna kadar açılacaktır.